Kürtçede İsimler Konu Anlatımı

İsimler, farklı kategorilere göre incelenebilir. Bu makalemizde isimleri kategori, kategori inceleyerek konuyu işlemiş olacağız.

Kürtçede İsimler Konu Anlatımı

İsimler, farklı kategorilere göre incelenebilir. Bu makalemizde isimleri kategori, kategori inceleyerek konuyu işlemiş olacağız.

1. Varlıklara Verilişine Göre İsimler / Li Gorî Navlêkirina Heyberan Navdêr:
a. Özel isimler / Navdêrên Taybet:

Doğada kendisinden sadece bir tane bulunan başka benzeri bulunmayan adlardır. şahıs (kes), ülke (welat), ırk (nîjad), din (ol, dîn), aşiret (êl), tarikat (terîqet), kurum (sazî), okul (dibistan), gazete (rojname) ve dergi isimleri özel isimlerdir. Rojbîn (kadın ismi), Îspanya (İspanya), Ereb (Arap), Êzîdî (Yezidi), Zanîngeha Stenbolê (İstanbul Üniversitesi)…

b. Cins isimler / Navdêrên Serenav:

Aynı türden varlıkları ifade eden isimlerdir. pisîk (kedi), çiya (dağ), kulîlk (çiçek), mirov (insan)

2. Varoluşuna Göre İsimler / Li Gorî Hebûna Xwe Navdêr:
Fiziksel olarak var olma ve algılanabilirlik açısından isimler iki kategoridir.

a. Somut isimler / Navdêrên şênber :
Fiziksel bir varlığı olan ve duyularla algılanan varlık isimleridir. Bêhn (koku), kevir (taş), pirtûk (kitap)

b. Soyut isimler / Navdêrên Razber :
Duyusal olarak hissetmediğimiz ama düşünsel ve değersel olarak var olan isimlerdir. hezkirin (sevgi), raman (düşünce), maf (hak), dad (hukuk)

3. Niceliğine Göre İsimler / Li Gorî Mêjera Xwe Navdêr:
Azlık-çokluk ve sayı açısından isimler üç kategoridir.

a. Tekil İsimler / Navdêrên Yekjimar:
Sayısal açıdan tekliği işaret eden isimlerdir. Kürtçe’de isimlerin tekillik durumu Türkçe’den çok farklı şekillerde
olup şöyle özetlenebilir. Bir ismin tekil olduğunu yüklem çekiminden anlayabiliriz; aldığı eklerden anlayabiliriz. Kürtçe ergatif bir dil olduğu için geçişsiz fiilerin öznesi tekillik-çoğulluk açısından ek alamaz; ancak yüklemin aldığı eklerden tekil mi çoğul mu olduğunu anlayabliriz.
Heval hat. (Arkadaş geldi.) Nexweş mir. (Hasta öldü.)
Heval hatin. (Arkadaşlar geldi.) Nexweş mirin.(Hastalar öldü.)

Fiil geçişli olduğu zaman nesne tekillik eklerini alabilir. Bu ekler “-ê” ve “-î ” olup aynı zamanda cinsiyet de belirten eklerdir.
(“-î” tekil ve eril; “- ê”, tekil ve dişil.)
Ez yekî nas dikim. (Birini tanıyorum. tekil ve eril birini )
Ez yekê nas dikim. (Birini tanıyorum. tekil ve dişil birini )

Tamlama durumunda iken ismin tekil olduğunu belirtirken, tamlayan yukarıdaki “-î” ve “-ê” eklerini alırken tamlanan ise tekil ve eril için “-ê”, tekil ve dişil için “-a” eklerini alır.
textora min (benim doktorum. tekil ve dişil doktor)
textorê min (benim doktorum. tekil ve eril doktor)

Gerçekte hiçbir cinsiyete sahip olmayan nesneler de yine bu ekleri alırlar.
maseya xebatê (çalışma masası. çalışma: dişil/tekil, masa :dişil/tekil)

b. Çoğul İsimler / Navdêrên Pirrjimar:
Nicelik açısından birden fazlalığı dile getiren isimlerin durumudur. Öncelikle isimlerin cümle içinde olmadığı zaman çoğul formlarının olmadığını söylemek lazım. Örneğin; Türkçe’de “öğrenci” sözcüğünü çoğul yapmak için “öğrenciler” denir ve cümle içinde olup olmaması önemli değildir. Oysa aynı sözcük “xwendekar/öğrenci”
Kürtçe’de çoğul yapılmak istenirse ancak ve ancak cümle içinde kullanılırsa ya da tamlama biçiminde olursa çoğul yapılabilir. Cümlede ya da tamlamada, çoğulluk anlamı iki şekilde gerçekleşir; isimlerin çoğul eklerini almasıyla ve ismin çoğul eklerini alamadığı zamanlarda (ergatiflikten dolayı) yüklemin çoğul çekiminden. İsimlerin çoğul eklerini almasıyla: isimler “-an” eki alarak çoğul olabilirler; geçişli fiillerin geçmiş zaman çekiminde nesne, şimdiki ve gelecek zaman çekiminde ise özne çoğul eki alabilir.
Heval hevalan dibînin. (Arkadaşlar arkadaşları görüyorlar.)
özne nesne
Textor nexweşan qontrol dikin. (Doktorlar hastaları kontrol ediyorlar.)
özne nesne

Yukarıdaki cümlelerde hem özne hem nesne çoğul olduğu halde sadece nesne çoğul eki alabilmiştir; çünkü geçişli fiil şimdiki zamandadır. Yine gelecek zaman çekiminde de bir farklılık olmaz ve özne çoğul eki alamazdı.
Öznenin çoğul olduğunu yüklemin çoğul çekiminden anlayabiliriz.
Aynı cümleleri geçmiş zamanda yazarsak:
Hevalan heval dîtin. (Arkadaşlar arkadaşları gördüler.)
özne nesne
Textoran nexweş qontrol kirin. (Doktorlar hastaları kontrol ettiler.)
özne nesne

Yukarıdaki cümlelerde nesne çoğul olduğu halde çoğul eki alamamış, nesneye çoğulluk anlamı yüklemin çoğul çekimiyle verilmiştir; çünkü geçmiş zaman çekiminde yüklem nesneye göre çekimlenir (ergatiflikten dolayı). Tamlama durumunda ise tamlanan çoğul eki olarak “ên” alırken tamlayan yine “-an” ekini alır. Kürtçe’de tamlama kuruluşu Türkçe’dekinin tersine, önce tamlanan sonra tamlayan gelir.
zarokên taxê (mahallenin çocukları)
textorên nexweşxaneyê (hastahanenin doktorları)
maseyên odeyê (odanın masaları)
hevalên hevalan (arkadaşların arkadaşları)

Belirsiz çoğul eki için “-in” eki kullanılır.
Min hevalin dîtin. (Bazı arkadaşları gördüm.)
Textorin hatin (Bazı doktorlar geldiler.)
Firaxin wenda bûne. (Bazı eşyalar kaybolmuş.)

Eğer çoğul belirsiz isim, tamlanan biçiminde ise “-ine” takısı kullanılır.
textorine nas (tanıdık bazı doktorlar)
hevaline min (benim bazı arkadaşlarım)
mêvanine bêwext (zamansız bazı misafirler)

c. Topluluk İsimleri / Komenav:
Hiçbir çoğul eki almamasına rağmen topluluk, çokluk anlamlarını içinde barındıran sözcüklerdir. Daristan (orman), artêş (ordu), pez (koyun sürüsü) gibi sözcükler örnek verilebilir. Topluluk isimleri özne olduğu zaman yüklem tekil çekimlenir.
Artêşa wan têk çû. (Orduları yenildi.)
Daristan cihekî xweş e. (Orman güzel bir yerdir.)
Pez diçêre. (Koyun sürüsü otluyor.)

İSİMLERDE BELİRSİZLİK
Kürtçe’de yalın durumda olan her sözcük belirlidir. isimler belirsiz yapılırken bazı takılar alırlar. Tekil ve çoğul belirsizlik takıları olmak üzere ikiye ayrılırlar:

1. Tekil Belirsizlik:
İsimlerin sonuna eklenen “-ek” takısı isimleri tekil belirsiz yapar.
Heval (arkadaş, belirlidir )
Hevalek (herhangi bir arkadaş)

Sesli ile biten bir sözcük olduğunda araya “y” ünsüzü girer.
Mamoste (öğretmen, belirlidir )
Mamosteyek (herhangi bir öğretmen )

İsimler tamlanan durumundaysa eril isimler için “-î”, dişil isimler için “-e” takısı belirsizlik eki “-ek” ten sonra kullanılır.
hevalekî min (herhangi bir arkadaşım, arkadaş erildir)
hevaleke min (herhangi bir arkadaşım, arkadaş dişildir)

İsimler tamlayan durumundaysa, eril isimler için “-î”, dişil isimler için ise “-ê kullanılır ve yine belirsizlik takısından sonra gelir.
birayê hevalekî (herhangi bir arkadaşın kardeşi, arkadaş erildir.)
birayê hevalekê (herhangi bir arkadaşın kardeşi, arkadaş dişildir.)

2. Çoğul Belirsizlik:
İsimlerin sonuna “-in” takısı getirilerek çoğul belirsizlik anlamı oluşturulur; zaten Kürtçe’de kendi başına belirli-çoğul olamayacağına değinmiştik.
dostin (bazı dostlar) nexweşin (bazı hastalar)
Sesli ile biten bir sözcüğe “-in” takısı gelirken araya “n” sessizi girer.
mamostenin (bazı öğretmenler)
İsim tamlanan durumundaysa, belirsizlik takısından sonra “-e” getirilir.
dostine min (bazı dostlarım) pênûsine min (bazı kalemlerim)
İsim tamlayan durumundaysa, belirsizlik takısından sonra çoğul eki “-an” gelir.
hevaline hevalinan (bazı arkadaşların bazı arkadaşları)
fikrên textorinan (bazı doktorların fikirleri)

İSİM TAMLAMALARI / RAVEKÊN NAVDÊRAN
İki ya da daha fazla ismin aidiyet bağıyla birbirine bağlanması isim tamlamalarını oluşturur. Kürtçe’de Türkçe’dekinin tersine önce tamlanan sonra tamlayan gelir. İsimlerin birbirine bağlanması tamlayan ve tamlanan ekleriyle mümkündür. Kürtçe’deki bu ekler aynı zamanda cinsiyet ve tekillik-çoğulluk anlamı da vermekte olup aidiyet bağıyla tamlama kurarlar. Cinsiyete sahip olmadığı halde bütün isimler tamlama oluştururken bu eklerden alırlar; bu gramersel bir cinsiyettir. Tamlanan ve tamlayan ekleri şöyledir;

Tamlanan eki / Qertafa raveberê 
-ê tekil / eril
-a tekil/ dişil
-ên çoğul

Tamlayan eki / Qertafa ravekarê
-î tekil / eril
-ê tekil / dişil
-an çoğul
Rojnamevana Radikalê (Radikal’in gazetecisi, gazeteci kadındır.)
Rojnamevanê Radikalê (Radikal’in gazetecisi, gazeteci erkektir.)
Rojnamevanên Radikalê (Radikal’in gazetecileri)

Tekil ve eril tamlayan eki “-î” nin kullanımı günlük kullanımda ortadan kalkarken, tekil ve dişil “-ê” eki her zaman kullanılmaktadır. Aşağıdaki örneklerde Ahmet “-î”eki almazken; Ayşe “ê” eki almaktadır.
hevala Ahmet (Ahmet’in arkadaşı, arkadaş dişil/kadındır.)
hevalê Ahmet (Ahmet’in arkadaşı, arkadaş eril/erkektir.)
hevalên Ahmet (Ahmet’in arkadaşları, arkadaş çoğuldur. )
hevala Ayşeyê (Ayşe’nin arkadaşı, arkadaş dişil/kadındır.)
hevalê Ayşeyê (Ayşe’nin arkadaşı, arkadaş eril/erkektir.)
hevalên Ayşeyê (Ayşe’nin arkadaşları, arkadaş çoğuldur. )

Hem tamlayan hem tamlananın çoğul olduğu durumlar:
dîtinên hevalan (arkadaşların görüşleri)
mafên kedkaran (işçilerin hakları)
hevalên hevalan (arkadaşların arkadaşları)

Zincirleme İsim Tamlamaları / Ravekên Rêzikî:
Üç ya da daha fazla ismin aidiyet bağıyla birbirine bağlanmasıyla oluşurlar; araya yine yukarıda
belirtilen ekler girer.
gula bexçeyê nexweşxaneyê (hastanenin bahçesinin gülü)
navên textorên qata jor (üst kat doktorlarının isimleri)
xebatkarên beşa dahiliyeyê (dahiliye bölümünün çalışanları)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir