Kürtçede Ekler Konu Anlatımı

Kürtçede Ekler nasıl kullanılır? Kürtçe Ekler Konu anlatımı, Kürtçe Dersleri, Kürtçe Dil Bilgisi

Kürtçede Ekler

Kürtçe’de sözcükler hem önden hem sondan ek alabilirler. Hem çekim ekleri hem de yapım ekleri hem kelimenin başına gelebilir hem de sonuna gelebilir. Türkçe de ise ister çekim ister yapım eki olsun her zaman kelimenin sonuna gelir.

A. ÇEKİM EKLERİ/QERTAFÊN DIYARKER:
Hem kelimenin başına hem de sonuna gelip şahıs, zaman, cinsiyet ve azlık-çokluk gibi durumlara ilişkin anlamlar veren kelimelerdir. Başlıca çekim ekleri şunlardır:

1. Zaman Ekleri/Qertafên Demî:
Zaman anlamı veren ekler “di-”, “bi-”, “-e” ve “-a” dır. Bu ekler her zaman bitişik yazılır.

“di-” fiillerin başına gelir ve şimdiki zaman anlamı verir.
dimeşim (yürüyorum) direvim (koşuyorum)
dikenim (gülüyorum) dibînim (görüyorum)

“bi-” fiillerin başına gelir ve gelecek zaman ile istek kiplerinde kullanılır. Gelecek zamanda kullanılırken özneden sonra “dê , ê” edatlarından biri gelir.
Ez ê/dê bimeşim. (Yürüyeceğim.) Ez ê/dê birevim. (Koşacağım.)
Ez ê/dê bikenim. (Güleceğim.) Ez ê/dê bibînim. (Göreceğim.)
Bimeşe. (Yürü.) Bireve. (Koş.)
Bikene. (Gül.) Bibîne. (Gör.)

“e”, duyulan geçmiş zaman ekidir.
Ez meşiyame. (Yürümüşüm.) Ez reviyame. (Koşmuşum.)
Ez keniyame. (Gülmüşüm.) Min dîtiye. (Görmüşüm.)

“a”, istek kiplerinin geçmiş zamanlarında kullanılır.
Ez bimeşiyama. (Yürüseydim.) Ez bireviyama. (Koşsaydım.)
Ez bikeniyama. (Gülseydim.) Min bidîta. (Görseydim.)

2. şahıs Ekleri/Qertafên Kesane:
Kürtçe’de şahıs ekleri sadece şahıs anlamı vermenin ötesinde isimlerle beraber kullanıldığında onları yüklem de yaptığı için çok önemli bir yere sahiptir. İngilizcedeki “am, are, is” kullanımlarına benzemektedir. şahıslara göre bu ekler şu şekildedir;

Ez (ben) “im, ” alır. (sesli harften sonra gelirse “me” olur.)
Tu (sen) “î” alır. (sesli harften sonra gelirse “yî” olur.)
Ew (o) “e” alır. (sesli harften sonra gelirse “ye” olur.)
Em (biz) “in” alır. (sesli harften sonra gelirse “ne” olur.)
Hûn (siz) “in” alır. (sesli harften sonra gelirse “ne” olur.)
Ew (siz) “in” alır. (sesli harften sonra gelirse “ne” olur.)
Ez nexweş im. (Ben hastayım.) Ez birçî me. (Ben açım.)
Tu nexweş î. (Sen hastasın.) Tu birçî yî. (Sen açsın.)
Ew nexweş e. (O hastadır.) Ew birçî ye. (O açtır.)
Em nexweş in. (Biz hastayız.) Em birçî ne. (Biz açız.)
Hûn nexweş in. (Siz hastasınız.) Hûn birçî ne. (Siz açsınız.)
Ew nexweş in. (Onlar hastadır.) Ew birçî ne. (Onlar açlar. )

Fillerden sonra bitişik yazılır ve sadece şahıs anlamı verir.
Ez diçim. (Ben gidiyorum.)
Tu diçî. (Sen gidiyorsun.)
Ew diçe. (O gidiyor.)
Em diçin. (Biz gidiyoruz.)
Hûn diçin. (Siz gidiyorsunuz.)
Ew diçin. (Onlar gidiyorlar.)

3. Çoğul Eki/Qertafa Pirrjimariyê:
Kürtçe’de kelimeler yalnız başına iken çoğul eki alamaz. Çoğul eki “-an” ve “-ên” dır; “-ên” tamlama varken sadece tamlanan için kullanılırken “-an” geçişli fiillerin şimdiki ve gelecek zamanının nesne durumlarında, geçmiş zamanının özne durumlarında kullanılır. Kullanılamadığı durumda çoğul anlamı yüklemin çekimiyle belirtilir. Bu Kürtçe ergatif bir dil olduğu için böyledir. Bu anlamda Kürtçe’yi sonradan öğrenenlerin zorlandığı bir noktadır.

Ez hevalan dibînim. (Ben arkadaşları görüyorum). şimdiki zamanda olduğu için nesne ek alabilir. Özne yalın formdadır.
Min heval dîtin. (Ben arkadaşları gördüm.) “heval” (arkadaş ) çoğul olduğu halde ek almamıştir; yüklemin aldığı ekten “heval” kelimesinin çoğul olduğunu anlıyoruz. Yine geçmiş zamanda geçişsiz fiillerin özneleri de çoğul anlamını yüklem yardımıyla kazanır.
Heval hat. (Arkadaş geldi.)
Heval hatin. (Arkadaşlar geldi.)
Tamlanan durumundaki isimlerde, çoğul eki olarak “-ên” kullanılır.
hevalên min (benim arkadaşlarım )
nexweşên min (benim hastalarım)

4. Olumsuzluk Ekleri/Qertafên Neyiniyê:
Fiiler için “ne-, ni-, ve na-” kullanılırken isim cümlelerinde sadece “ne-” kullanılır. Fiillere bitişik yazılırken
isimlere ayrı yazılır.

“ne-” ön ek olarak fiillere eklenir.
Ez çûm. (Ben gittim. ) Ez neçûm. (Ben gitmedim.)
Tu hatî. (Sen geldin.) Tu nehatî. (Sen gelmedin.) isim cümlelerinde ayrı yazılır.
Ez ne baş im. (Ben iyi değilim )
Ew ne textor e. (O doktor değildir.)

“na-“, şimdiki zamanda ön ek olarak fiillere eklenir.
Ez naçim. (Ben gitmiyorum.)
Tu nameşî. (Sen yürümüyorsun.)
Ew nakevî. (O düşmüyor.)

“ni-“, sadece “karîn” (yapabilmek) ve “zanîn” (bilmek) filleri için kullanılır.
Ez nikarim bikim. (Ben yapamam.)
Ew nizane. (O bilmiyor.)

5. Belirtme Ekleri:
Belirtme ekleri sadece nesne için değil özne için de kullanılır ve bu belirtme ekleri dişillik ve erillik açısından anlamlar verir. Kürtçe’nin ergatif olmasından kaynaklı özne belirtildiği zaman nesne belirtilmez, nesne belirtildiği zaman özne belirtilmez. Bu tıpkı çoğul eklerinin kullanımı gibidir. Yani geçmiş zamanlarda özne yalın olur ancak nesne belirtme eki alabilir; şimdiki ve gelecek zamanda ise özne belirtme eki alırken nesne yalın olur. Bu belirtme ekleri şunlardır;

Dişil ve tekil: -ê Eril ve tekil: -î
Ez wê hevalê dibînim. (Ben o arkadaşı görüyorum.) “heval” (arkadaş), kadındır.
Ez wî hevalî dibînim. (Ben o arkadaşı görüyorum.) “heval” (arkadaş), erkektir.

Yukarıdaki cümleler şimdiki zamanda olduğu için özne yalınken nesne belirtme eki almıştır. Geçmiş zamanda ise özne belirtilmişken nesne ek alamaz. Özne bir zamir olduğu için birçok dilde olduğu gibi Kürtçe’de de zamirlerin özel formları vardır; “ez” (ben) zamiri “min”a dönüşür.
Min ew heval dît. (Ben o arkadaşı gördüm.) “heval”ın cinsiyeti belli değildir.

Geçişsiz fiillerin özneleri ise hiçbir zaman belirtme eki almaz; hangi zamanda çekimlendiği önemli değildir.
Ez hatim. (Ben geldim.)
Ez têm. (Ben geliyorum.)
Ez dê bêm/werim. (Geleceğim.)

Özneyi geçişli bir fiil ile kullandığımız zaman ise geçmiş zamanda belirtilmek zorundadır.
Ew heval dibêje. (O arkadaş söylüyor.) “heval”ın cinsiyeti belli değildir.
Wê hevalê got. (O arkadaş söyledi.) “heval” burada kadın/dişildir.
Wî hevalî got. (O arkadaş söyledi.) “heval” burada erkek/erildir.

B.YAPIM EKLERİ/QERTAFÊN ÇÊKER:
Kelime türetmeye yarayan eklerdir. Kelimeler önden ek alarak da türeyebilir, sondan ek alarak da türeyebilir ama ön ekler az kullanılırken hemen hemen bütün türetmeler son eklerle gerçekleşmektedir.

Ön ekler:
Çoğunlukla fiilden fiil türetilirken bu eklerden yararlanılmakla beraber hem isimden isim hem de fiilden isim türetmeye yarayan önekler de vardır.
Fiilden fiilden türetilirken en çok kullanılan ön ekler “da-” , “ve-“, “ra” ve “hil-“dır.
ketin (düşmek), daketin (inmek)
dan (vermek), dadan (yakmak)
kirin (yapmak), vekirin (açmak)
xwarin (yemek), vexwarin (içmek)
ketin (düşmek), raketin (uyumak)
kirin (yapmak), rakirin (kaldırmak)
hatin (gelmek), hilhatin (ortadan kalkmak)
anîn (getirmek), hilanîn (saklamak)
ısimden isim türeten ön ekler :
bêkêr (işe yaramayan kimse/şey) bikêr (işe yarayan kimse/şey)
nexweş (hasta) neyar (dost olmayan, düşman)

Son ekler:
Çoğunlukla isimden isim türetmeye yarayan ekler olmakla beraber fiilden isim türetenler de vardır.
-ane : heft-ane (haftalık), sal-ane (yıllık)
-asî : kêm-asî (eksiklik), teng-asî (sıkıntı)
atî/etî : mirov-atî (insanlık), serok-atî (liderlik)
dar : ser-dar (lider), dil-dar (aşık)
-geh : havîn-geh (yazlık), zanîn-geh (üniversite)
-gîn : xem-gîn (üzgün), lez-gîn (acele olarak)
-ik : dost-ik (sevgili), hol-ik (kulübe)
-istan : mor-istan (karınca yuvası), gul-istan (gül bahçesi)
-ok : ser-ok (lider), ger-ok (gezgin)
-tî : heval-tî (arkadaşlık), wekîl-tî (vekillik)
-tir : baş-tir (daha iyi), çê-tir (daha iyi)
-van : helbest-van (şair ), ga-van (sığıtmaç)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir